Лента новостей
ОПРОС
На основе какого алфавита должен существовать лезгинский язык?
Всего ответов: 364
Поддержка проекта «ЛезгиЯр»
Реклама
Реклама
ЛезгиЯр на Facebook
Партнеры ЛезгиЯр
Лезги литература
Статистика

Яндекс.Метрика

Наша Кнопка

Онлайнда авайбур: 63
Мугьманар: 62
Иштиракчияр: 1
Duster

Сегодня нас посетили:

 
Главная » 2019 » Февраль » 1 » Лезги чIалаз кьве алфавит?..

17:04
Лезги чIалаз кьве алфавит?..

Лезги чIалаз кьве алфавит?..
Чаз чизвайвал, Дагъустан дуьньяда са гъвечIи чилел виридалайни гзаф халкьар дуланмиш жезвай ва гьакьван чIаларни авай республика я. Халкьдин виридалайни чIехи ирс чIал я. Гьар са халкьдиз вичин­ чIал хуьдай, ам вилик тухудай ва ишле­мишдай шартIарни туькIуьрнава. ЧIа­лан векил чIалахъ лап мукъаятвилелди гелкъвена кIанда, вучиз лагьай­тIа инсандин уьмуьрда виридалайни еке мана-метлеб авай месэлайрикай сад чIаланди я. Гьавиляй гьар са чIа­лахъ вичин кIеви, туькIвей низам, къайда, вич виликди тухудай ва ишлемишдай къанунарни ава. Гьа къанунрал чIалал рахазвай вирибуру амал авуна кIанда.

Гьар са чIалан алфавитар туькIуь­риз, орфографиядин къайдаяр тестикьариз, терминар (думанар) гьибур ишлемишна кIандатIа чириз, махсус комиссияр кардик квайди, абуру чIалан вири месэлаяр къайдадик кутазвайди аннамишна кIанда.

ЧIалан гьакъиндай тайин хьанвай законар чIурдай ихтияр са касдизни авач.

Мукьвара Азербайжанда яшамиш жезвай лезгийри Дагъустанда авай лезгийриз хабар ганва хьи, чпиз цIийи алфавитни, сад лагьай классдин аялриз школадин учебникни хьанва. Алфавит куьгьне латин гьарфарин бинедаллаз туькIуьр­нава. Им садан кьилени ацакь тийидай малумат я. Гила са халкьдихъ, са лезги­ чIа­лахъ кьве алфавит жедани? Им гьи законда къалурнава? Да­гъус­танда – кириллицадин гьарфарин куьмекдалди кхьенвай алфавит, Азербайжанда – латиницадин алфавит? Им гьикI жеда?

Дуьньядин са пипIени ихьтин кар малум туш: са чIалахъ, са халкьдихъ кьве алфавит хьун. Ихьтин лап чIуру, санани рехъ тагудай кардик чи халкьди кьил кутадани? Куь рикIи гьикI кIва­лахзава? Квез ни меслят къалурна? А фикир куь кьилиз гьикI атана? Чи халкь­ди гьамиша дуьз, хъсан крарик кьил кутазвайди я эхир. Им гьикI хьана гила?

Са халкь кьве патал паюн тIимил акуна, гила чIалав эгечIнава. Гьамни барбатIиз кIанзавани? Лезгийрихъ 1938- йисалай кириллицадин графикадин бинедаллаз туькIуьрнавай вижевай алфавит ава, чи кьегьал хва, зурба алим рагьметлу Гь.А.Гьажибегова вичин жегьил чанни гана туькIуьрнавай. Алимди са лезги чIалан алфавит ваъ, гьакI табасаран чIалан алфавитни туькIуьр­на. Азербайджанда лезги чIалан рекьяй адалай артух, гзаф зегьмет чIугур са пешекарни авач. Ахьтин зурба алимдин кIвалах­диз Азербайжан пата авайбуру кIур гун? Чна чи кьегьал хцел гьамиша дама­х­зава. ЧIалан месэлаяр вири рази жедайвал, лап хъсандиз гьялна ада. 1928-йисуз латин гьарфарин бинедаллаз туь­кIуьрай алфавит акъвазарна, 1938-йисуз кириллицадин бинедаллаз цIийи алфавит туькIуьрнай. Ву­чиз лагьайтIа, латин гьарфаривай чи лезги чIалан хейлин сесер къалуриз жезвачир.

Ам гьикьван чи алфавитдив кьаз­вачтIа, чаз Азербайжан пата авай лезгийрин кхьинрай аквазва. Гзафбурувай са лезги гафни дуьз кхьиз жезвач. Вучиз лагьайтIа, абуру латин гьарфар ишлемишзава, лезги чIалал абурувай лезги гафар я кхьиз жезвач, я кIелизни. И кар­да чеб са артух гъавурда авачир десте чаз акси яз экъечIзава.

Чи чIала цIийивилер твазвай а дестедиз Дагъустандин чIалар гьихьтин къурхулувилик акатнаватIа хабарни авач. ЧIалар акваз-акваз квахьзава. Жегьилар, аялар дидед чIалал рахазмач. Алай аямда чи кьилин месэла чIал хуьн тирди абуруз аквазвач.

ЧIал халкьдин руьгь я. ЧIал амачир­ла, адахъ галаз халкьни квахьда, ре-кьи­­­да. Халкь хуьзвайди, сад-садав агуд­завай зурба алат чIал я. ЧIала чи тарих, адетар, культура хуьзва.

Чи лезги чIал Кеферпатан Кавказдин халкьарин чIаларикай лап хъсандиз ахтармишнавайбурукай сад я. Чи чIа­лахъ илимдин рекьяй кхьенвай, вирибуру кьабулнавай грамматика ава. Ана лезги чIалан фонетика, чIалан паяр (морфология), синтаксис, лексика ва фразеология гьатнава. Кьилди лезги чIалан нугъатарни дериндай ахтармишнава. Словаррикай рахайтIа, чи чIа­лахъ, Дагъустандин маса чIаларив гекъи­гай­ла, вири жуьрейрин словарар ава, абур печатдайни акъатнава. Вири и кIва­ла­хар кьилиз акъудайбур чи зурба алимар я. Гила икьван зурба кIвалах тухванвай лезги халкьдихъ чIала цIийи «реформаяр» твадайбур пайда хьанва. Абур садни чIалан рекьяй пешекарар туш. Абуруз "акьулар” ни гузватIа?..

Халкь кьве патал паюн, заз чиз, абуруз тIимил акунва. Дагъустанда авай азербайжанвийрин аялри чпин алфавитдалди кхьенвай учебникрай, ктабрай кIелзава. Чпин алфавит чIур тавуна­ хвенва. Азербайжанда лагьайтIа лезгийрин чIалан са закондивни кьан тийидай кIвалах авунва. Лезги чIала азербайжан чIалай атанвай -лу, -суз суффиксар квай гафар ава лугьуз парабуруз хъел ава. Абур акси я, маса чIа­ларай атанвай гафарни чи чIала гзаф ава лугьуз. Амма абуруз чидач хьи, дуьньяда маса чIа­ла-рай гафар къачун тийизвай гьич са чIал­ни авач. Маса чIа­ларай чIала къачузва вичихъ авачир гафар, чебни чIала вичив гекъигна, вичин къайдайрив кьадайвал дуьзар авурдалай кьулухъ. Герек амачирла, абур куьгьне хьайила, чIала вичи-вичелай абур гадарда. ЦIийи "реформаторрин” дяве идалди куьтягь жезвач. Абуру чпи туь­кIуьрнавай цIийи гафар (улуб, зари, кирам, алтапат ва мсб.) гужуналди халкьдал илитIзава.

Урус гафар ишлемишунни чаз къехуьнарзава. Дагъустанда урус чIал гьукуматдин чIал хьанва. Ада чи Дагъус­тан­­дин гьар жуьре чIаларал рахазвай халкьар сад-садав агудзава. Урус чIала Да­гъустандин миллетар садзава. Чна чIал чIур тавуртIани, дуьньяда гъвечIи хал­кьарин вири чIалар къурхулувилик ква. Гьар йисуз дуьньяда 2 чIал квахьза­ва. Гьавиляй гьар миллетдин векилар кIва­­ле аялрихъ галаз хайи чIалал раха­на кIанда. Чи чIаларал акъатзавай журналар, ктабар кIелна кIанда. Лезгийри "Лезги газет” кхьин чарасуз я! Ада чи халкьдин уьмуьрдикай, гьаларикай, агалкьунрикай гзаф малуматар гузва. "Лезги газетди” чIал хуьнин рекьяйни зур­ба кIвалах тухузва. Адан чинриз чи чIалакай кхьенвай гьикьван макъалаяр акъатзава!

Алай девирда виридалайни важиблуди яз вилик акъвазнавай месэла чи чIал, адан нугъатар хуьн, абур квадар тавун я. Чи чIалал рахазвайбурун кьадар къвер­давай тIимил жезва. И азар хуьреривни агакьнава. Гзафбуру ачухдиз лугьузва: "Низ ва куьз герек я лезги чIал?”. Заз жаваб гуз кIанзава: – Чун лез­гияр яз хуьн патал! Ша чна вирибуру чи хайи, багьа дидед чIал хуьн! ЧIал квахьайла, халкьни квахьда. Бес акваз-акваз чна чун квадардани? Чна чун вужар я лугьу­да? Чна чи миллетдин тIвар гьикI кхьида?­

Исятда чIал "девлетлу” ийиз кIанза­вай тупIал "пешекарарни” пайда хьанва­. Гьа са чIавуз чIалак урус гафар кутун ге­рек туш лугьузвайбуру, чпи акъуд­­­за­вай кIвалахра урус гафар гзаф ишле­мишзава. Я дустар, чIалахъ вичиз­ хас тир къайдаяр, законар авайди я. И гаф за винидихъни лагьанва. ЧIала вичиз ге­рек гафар къачунни ийида, герек амачир­ла, гадарни. Са чIални авач маса чIала­рай гафар къачун тийизвай. А гафари чIалар девлетлу ийизва эхир. Бес бязи цIийиз акъатнавай затIар, шейэр (ме­села: компьютер, телевизор, планшет, ­турист, лазер ва мсб.) чи уьмуьрда­ ишлемишдайла, абурал гьихьтин тIва-рар эцигда чна? Девлетлу­ урус чIа­лани, гьакI дуьньядин ма­са чIа­лара­ни гьа са гафар ишлемишзава. Ибур чIалан законрив кьазвай делилар я. Маса чIала­рай виче авачир гафар къа­чуна ишлемишун чIуру кар туш. Гужуналди урус гаф тахьурай, адан чкадал жуванди иш­ле­миш­да лагьайла, гзаф вахтара абур чи чIалав кьазвач эхир. Вучиз чна урус чIа­лай къачунвай алфавит гаф акъудна, адан чкадал лезгийриз чин тийидай алтапат иш­лемишда? Алтапат гила чи аялрин, халкьдин сиве тваз жедач. Вучиз ла­гьай­тIа, алфа­вит гаф чи чIала вичи кьабулна­ва, ишле­мишни ийизва. Ам Да­гъус­тан­дин маса халкьарин чIаларани гьатнава. Арабрин графикадалди алфавит туь­кIуьрнавай­ла, алфавитдиз Да­гъус­тандин вири халкьари элифба лугьузвай. Ги­ла Дагъустандин вири чIа­лара адаз ал­­фа­вит лугьузва. Вучиз ла­гьай­тIа­, цIийи ал­фавит туь­кIуьрдайла, араб чIа­лан гьар­фар урус чIалан гьарфаралди эвезна.  

Вучиз чна кирам гаф чIала гужуналди тваз алахънава? Ам сад-кьве касди ишлемишзава, амайбуруз вуч ятIани чизвач. Ихьтин мисалар мадни гъиз жеда.

Эхирдай заз, чи кьегьал, уьтквем, бажарагълу халкьдихъ элкъвена, мад сеферда тикрариз кIанзава: ша чун къанажагълу жен, чун хуьзвай виридалайни назик, зурба алат-чIал кьве патани, сад хьана, мукьуфдивди хвена, чи жегьил несилрив агакьарин. ЧIал халкьдихъ авай виридалайни чарасуз, важиблу алат я. Ша чна, чи кьве патан къуватарни садна, хъсандиз фагьум, фикир авуна, ам викIегьдиз хуьн. Ам чаз чи бубайрилай амай виридалайни багьа савкьат я. Ада халкь хуьзва, сад-садав­ сихдаказ агудзава, тупламишзава, чун квадарзавач. Ша чна, чи лезги намус, гъейрат хвена, вири халкьдин месэлаяр сабурдивди гьялин!

Фаида Гъаниева, филологиядин илимрин доктор
«Лезги газет»













Ниже приведены схожие материалы:

Похожие новости по теме:

Категория: Лезгинская правда | Просмотров: 980 | Добавил: LezGiYar | В материале упоминаются: лезги ч!ал

avatar
1
Чан вах Фаида.Вуна кхьенвай гьар са арф дуьзди я.Ваз Аллагьди сагъвал гурай..Ви гьараюнин ван вири Лезги халкьдив агакьрай..Ихьтин гафар анжах дидеди вичин балайриз лугьудайди я..Мектебар куьтягьзавай аялрин чирвилер лезги ч!алай лап гзаф зайиф я.....
Къибле пата яшамиш жезвай лезгийри къачузвай камар ч!урубур ва чара ат!айбур хьтинди я..И к!валахар вири а гьакуматди тухузвай политика я..
  Бес ни хуьда зи лезги халкьдин ч!ал... Къибле пата яшамиш жезвай..гьак!ни Дагъустанда..Заз акваз,чна чи аялриз дидедин ч!алакай т!имил(ва я гьични) тербия гузвача..,гьам диде-бубади ,гьамни мектебдай...Чешне къачун чна гьа азерлай: гьич чпин ч!ал квадардача шегьерра хана ч!ехи хьанат!ани..Бес чаз мус багьа жеда а чи билбилризни цуьквериз ухшар тир Лезги дидейрин ч!ал...Чи Лезги вахар-дидеяр гьабрулайни вине кьуна хвена к!анзавайди я..Ахпа чаз ч!ални амукьда..Дидедин ч!ал вегьемира к!вачерик...
avatar
2
Надо поднимать всю Лезгинскую общественность и атаковать все консульства азССР по СНГ...!!!
avatar
3
ФЛНКА почему молчат...???
avatar
4
Хорошая идея, только если вместе с дагестанской стороной. Все должно идти плавно и продуманно и желательно завершено к 2030 году. Кириллица это алфавит отсталых народов, богатый лезгинский язык многое потерял из-за этого кривого алфавита.
avatar
16
Цитата
Кириллица это алфавит отсталых народов


Это вы дядя, не подумавши   сказали
avatar
5
Что-то не видно митингов наших озабоченных земляков. хотя бы одиночных пикетов - или среди великих лезгинских патриотов азербажана не нашлось ни одного человека как хотя бы этот тат?? https://riaderbent.ru/davlenie-zapada-vynuzhdaet-azerbajdzhan-zanimatsya-pravami-cheloveka-i-byt-terpimej-k-oppozitsii.html
вечно хотят чтобы кто-то им на вертолете прилетел и права дал
avatar
17
где то с центра России ЛЕГКО ОСУЖДАТЬ  
Цитата
лезгинских патриотов азербажана

???
avatar
6
"Кириллица это алфавит отсталых народов". Ещё один фашистский лозунг. Конечно лезгинскому языку кириллица не соответствует. Но и латиница ни чуть не лучше. Это делается для окончательного разделения лезгинского народа.Если мы не способны вернуть албанский алфавит, то ничего менять не надо.
avatar
7
При чем тут фашистские лозунги? И русским тоже стоило в 90-ых перейти на латиницу, это упростило бы торговлю, программирование и многое чего. А для албанского алфавита нужна государственность, который нам никто не даст.
avatar
8
Государственность берут, а не раздают.
avatar
12
Прошу привести мне пример народов которые отвоевали себе независимость в 20 веке? Израиль - это 51 штат Америки, Южный Судан - махинации ООН, Косово - фейлд стэйт. Скажите Турция - вряд ли без оружия советского союза отвоевала бы себе полунезависимость. Лучше уходить от понятия государственность, там только смерть и насилие. У нас должны быть сильные диаспоры, высокая взаимовыручка, чувство локтя. Я к сожалению пока у нас вижу только племенной строй, мы пока не способны брать на себя ответственность о больших группах соплеменников, чтобы быть государствообразующими.
avatar
18
Цитата
У нас должны быть сильные диаспоры, высокая взаимовыручка, чувство локтя.


Хотелось бы

и как быть?
avatar
20
Да Муса, не высокого ты мнения о своем народе. Вот такие господа самые опасные. Внушая неуверенность в свои силы. Это ты говоришь о самом образованном народе Кавказа? Такие нам помешали создать республику в 1918 г ,а потом в 1991г теперь как пути на ногах
avatar
9
Бухмин, ты что то другое возьмешь.
avatar
14
9-й ты изо рта ЭТО вытащи а потом говори-  ДА
avatar
19
9-й а потом еще раз возьми
Видишь, -мы добрые
avatar
10
Разделение нашего народа ещё по алфавиту - это приведёт к катастрофе нашего народа. Необходимо это предотвратить любой ценой.
avatar
15
согласен
avatar
11
9-му, ты наследник черного барана и белой овцы, хамить то не надо. Если ты не чмо остав свои кардинаты. И отвечай за свои. Если не можешь, то прывички своего тухума, другим не припысивай. Я тут выступаю под своим именем и отвечаю за каждое слово.
avatar
13
Играми Фаида вах. Кватьал авуна чи Лезги алимар санал ц1ру дугул галай Алпан алфавит(кавказ албан) кихиз жедачни Самур вац1ун ан ва ин патавай Лезгириз сад жедайвал чаз жеда жуван санал кьелунар санал кихинар ва са Хеттар жеда
Жи Лезгириз са элифба жеда(хотя любительских началах)
Шарвили восстановили,Яран Сувар восстановили и дальше наш древняя алфавит восстановить гос-во не поможет как помеха гос языку, а правительство не поддержит так как на это дела деньги не выделить, надо независимо с своими силами
КТО НАМ ЗАПРЕЩАЕТ???
ЧТО ЗА НАЦИЯ КОГДА ТА В РЕАЛЕ ВСЁ  БЫЛ И ЕСТЬ А САМОМ ДЕЛА НАЯВУ ОСНОВАТЕЛЬНО НИЧЕГО НЕТ!!!
avatar